Jakie są rodzaje aparatów ortodontycznych?

Aparat na zęby w ciągu ostatnich dziesięcioleci przeszedł niebywałą metamorfozę. Kiedyś stanowił bowiem wyłącznie powód do wstydu i kojarzył się z nieestetycznymi drutami na zębach, obecnie stał się jednak modnym i pomocnym „gadżetem”. Współczesny aparat ortodontyczny może być bowiem nie tylko praktycznie niewidoczny, ale i ładny. Kolorowy, cieszący oczy dziecka i wprost zachęcający do noszenia. Dzięki temu, stały aparat na zęby czy aparat ruchomy stały się częścią „dziecięcego ja” i przekonały Małych Pacjentów, że leczenie ortodontyczne to nie koniec świata, ale początek nowego etapu w życiu. Bez wad zgryzu, z pięknym, zdrowym uśmiechem.

Aparat ortodontyczny – co to takiego?

Aparat na zęby to podstawowe narzędzie służące do korekcji różnorakich wad zgryzu. Wywierając nacisk na określone partie zębów, ustawia je na właściwych miejscach łuków zębowych i tym samym przywraca prawidłowe zwarcie żuchwy oraz szczęki. Aparat ortodontyczny pozwala jednak nie tylko „sterować” rozwojem zębów, ale również pozbyć się pewnych nawyków, które mogą zaszkodzić zgryzowi malucha. Jakich? Chociażby obgryzania paznokci, gryzienia ołówków, ssania palca czy oddychania torem ustnym (tak, to nie błąd – prawidłowe oddychanie odbywa się bowiem przez nos).
Aparat na zęby stanowi niezwykle skuteczne narzędzie, ale trzeba liczyć się z tym, że leczenie nim jest procesem długofalowym, trwającym nawet kilka lat (średnio – dwa). Z uwagi na to, dzieciństwo uważane jest za najlepszy okres na rozpoczęcie terapii ortodontycznej. Leczenie przynosi wówczas najlepsze rezultaty i jest najszybsze, bo kości maluchów znajdujących się w okresie wzrostu są bardziej „plastyczne” aniżeli kości dorosłych i znacznie łatwiej ulegają siłom wywieranym przez aparat ortodontyczny. Z racji tego, u Małych Pacjentów stały aparat na zęby nie zawsze jest koniecznością i w wielu przypadkach sprawdza się wygodniejszy, bo wyjmowalny, aparat ortodontyczny ruchomy.

Aparat na zęby – rodzaje

Gdyby istniał jeden, uniwersalny typ aparatu ortodontycznego, który sprawdziłby się w każdym przypadku, ten artykuł rzecz jasna nie miałby racji bytu. Ale życie niestety nie jest takie proste, a gdy zagłębimy się w temat, okaże się, że istnieje mnóstwo typów aparatów na zęby. Istnieje bowiem aparat ortodontyczny ruchomy i stały aparat na zęby, a wśród tego drugiego wyróżnić możemy aparat metalowy i aparat porcelanowy (jest to tzw. aparat estetyczny). Jakby tego było mało, istnieje również coś takiego jak aparat retencyjny (tzw. retainer), który stosuje się w celu utrwalenia efektów leczenia po zdjęciu właściwego aparatu ortodontycznego. Warto też dodać, że aparat na zęby to nie jedyne możliwe narzędzie stosowane „na zgryz” malucha, o czym przekonamy się chociażby wpisując w przeglądarkę internetową hasło „protezy dziecięce ortodoncja”. Jaka jest zatem różnica między aparatem a protezą? Aparat ortodontyczny stosowany jest w celu korekcji zgryzu Małego Pacjenta, natomiast protezy dziecięce w celu odtworzenia tego zgryzu. Mówiąc jeszcze prościej – proteza pojawia się tam, gdzie z pewnych względów musiały zostać usunięte zęby. Powróćmy jednak do tematu przewodniego, jakim jest aparat na zęby i zagłębmy się w jego rodzaje. Dowiedzmy się w jakim przypadku stosuje się aparat ruchomy, a w jakim stały aparat na zęby i czy lepszy dla Naszego Malucha okaże się tradycyjny aparat metalowy czy może aparat ortodontyczny estetyczny.

Aparat ruchomy

Aparat ortodontyczny ruchomy to taki, który Pacjent może samodzielnie włożyć i wyjąć z jamy ustnej, na przykład na czas posiłku czy też mycia zębów. Stosuje się go w celu eliminacji szkodliwych nawyków (np. nieprawidłowego ułożenia języka) oraz korekcji niewielkich wad zgryzu u dzieci z uzębieniem mlecznym i mieszanym (to jest mniej więcej od około 4. do 12. roku życia).
Zdejmowany aparat na zęby dla dzieci składa się przede wszystkim z płytki akrylowej, którą Mali Pacjenci mogą samodzielnie „zaprojektować” wybierając jej kolor czy motyw przewodni. Płytce tej towarzyszą elementy retencyjne takie jak łuki wargowe korygujące ustawienie zębów przednich czy specjalne klamry utrzymujące aparat ortodontyczny na zębach. Najważniejszą częścią aparatu są jednak elementy czynne w postaci śrubek i sprężynek. Te pierwsze wychylają i przesuwają zęby lub odsuwają wargi by nie przechylały zębów przednich, natomiast te drugie rozszerzają lub zwężają łuk zębowy i rozsuwają szew podniebny. Aparat ruchomy zawsze jest spersonalizowany, to znaczy wykonywany indywidualnie pod konkretne uzębienie, na podstawie pobranego wcześniej wycisku. Aparat ortodontyczny ruchomy może obejmować jedną szczękę (tzw. jednoszczękowy aparat czynny) i wówczas zakłada się go na podniebienie lub językową powierzchnię dolnego wyrostka zębodołowego, bądź dwuszczękowy (tzw. aparat czynnościowy). W tym przypadku występuje w postaci „bloku” osadzanego zarówno na górnym, jak i na dolnym łuku zębowym. Aparaty te cechuje nie tylko odmienny wygląd, ale i zupełnie inny mechanizm działania, bowiem w aparacie czynnym siły były generowane przez specjalne śruby i sprężyny, a w aparacie czynnościowym – czynią to same mięśnie twarzy poprzez zmianę swojego napięcia. Ruchomy aparat na zęby możemy sklasyfikować również w zależności od jego zastosowania. I tak, przykładowo, aktywator przesuwa zęby i zapobiega dalszemu rozwojowi wad zgryzu, trainer poprawia kształt łuku zębowego, płytka Schwarza je poszerza, Twin Block przesuwa żuchwę do przodu, Expander i Hyrax poszerzają szczękę, Alignery wyrównują zęby, retainer utrwala efekty leczenia, a płytka przedsionkowa oducza Najmłodszych Pacjentów z mleczakami szkodliwych nawyków.
No dobrze, a jakie zalety i wady posiada aparat ruchomy? Przede wszystkim, jak już wspomnieliśmy, można go swobodnie wyjąć na czas posiłku czy mycia zębów. Dzięki temu, Mały Pacjent jest w stanie dokładnie wyszczotkować zęby, przez co zmniejsza się ryzyko wystąpienia próchnicy. Aparat ortodontyczny ruchomy jest ponadto tańszym i łatwiejszym do naprawy rozwiązaniem aniżeli stały aparat na zęby. Jeżeli natomiast chodzi o minusy, aparat ruchomy działa wyłącznie wtedy, gdy znajduje się w buzi malucha. Aby leczenie nim okazało się skuteczne, wymaga zatem od swojego użytkownika ogromnej dyscypliny i regularnego stosowania. Aparat ortodontyczny ruchomy powinien być bowiem noszony przez około 16 godzin dziennie, a średni okres leczenia nim wynosi około 2 lat.

Aparat ortodontyczny nakładkowy

Aparat ortodontyczny ruchomy od jakiegoś czasu zyskuje na popularności również wśród osób dorosłych i nastolatków z uzębieniem stałym. Dzieje się tak za sprawą jego najnowszej i wyjątkowo estetycznej odmiany, jaką jest nakładkowy aparat na zęby (Invisalign czy Clear Aligner). Nakładki te, zwane alignerami, zrobione są z przezroczystego, hipoalergicznego oraz termoplastycznego materiału i wykonywane są indywidualnie dla każdego Pacjenta na podstawie wycisku jego uzębienia. Alignery, a jest ich łącznie od kilkunastu do kilkudziesięciu, ściśle obejmują łuki zębowe i zakładane oraz wymieniane są przez Pacjentów samodzielnie. Aparat ortodontyczny nakładkowy jest skuteczny w przypadku małych i średnich wad zgryzu. Czas leczenia nim, podobnie jak w przypadku aparatu ruchomego, uzależniony jest w głównej mierze od regularności jego noszenia. Uśredniając, wynosi on od 9. do 18. miesięcy, pod warunkiem, że stosujemy nakładki wymagane 22 godziny dziennie. Jak zatem widać, nakładkowy aparat na zęby wymaga znacznie dłuższego czasu stosowania (niemalże cała doba) aniżeli aparat ruchomy. Jest jednak praktycznie niewidoczny, co stanowi ogromną zaletę. Za tą, niestety trzeba sporo zapłacić, bo leczenie nakładkowym aparatem ortodontycznym należy do najdroższych.

Stały aparat na zęby

Stały aparat na zęby wykorzystywany jest wyłącznie u tych Pacjentów, którzy posiadają już pełne uzębienie stałe (w przypadku dzieci czas ten przypada mniej więcej na 11-13 rok życia). Cechą charakterystyczną tego aparatu jest fakt, że na cały proces leczenia przytwierdza się go, za pomocą specjalnego kleju, do powierzchni zębów (tzn. szkliwa) na stałe. Dzięki temu charakteryzuje go bardzo duża efektywność działania, bo Pacjent, chcąc tego czy nie, w żadnym wypadku nie może go zdejmować. Stały aparat na zęby, podobnie zresztą jak wcześniej omówiony aparat ruchomy, jest pojęciem niezmiernie szerokim, bowiem mieści się w nim zarówno klasyczny aparat metalowy (ligaturowy lub bezligaturowy), aparat lingwalny, jak i aparat estetyczny (m. in. aparat porcelanowy). Stały aparat ortodontyczny stosuje się w celu korekcji najbardziej poważnych wad zgryzu takich, jak tyłozgryz (cofnięcie dolnego łuku zębowego względem górnego), przodozgryz (cofnięcie górnego łuku), zgryz głęboki (zachodzenie górnego łuku na dolny) czy krzyżowy (zachodzenie na siebie niektórych zębów). Wykorzystuje się go również w celu leczenia zgryzu otwartego (brak styczności między zębami) oraz stłoczeń zębowych (nieprawidłowe rozmieszczenie zębów w jamie ustnej). Stały aparat na zęby składa się ze sprężystego drutu (tzw. łuk ortodontyczny), zamków („kwadraciki” utrzymujące łuk), pierścieni („obręcze” wciskane na ostatnie zęby w aparacie) oraz ligatur (gumki przytrzymujące drucik w zamkach). Wspomniany łuk ortodontyczny stanowi główne źródło siły aparatu, bowiem wywierając nacisk na określone partie zębów z czasem prowadzi do zmiany ich pozycji. A czy można sprecyzować ile wynosi ów czas? Owszem. Stały aparat ortodontyczny, mimo że wywołuje wręcz spektakularne efekty działania, wymaga długofalowego użytkowania – tzn. około 2-3 lat. Warto jednak dodać, że w przypadku Młodszych Pacjentów proces leczenia bywa na ogół krótszy aniżeli w przypadku starszych osób. Co go jeszcze charakteryzuje? Aparat na zęby zakładany na stałe jest droższy i wymaga częstszych wizyt u ortodonty niż aparat ruchomy. Ponadto, jego naprawa bywa bardziej problematyczna, podobnie zresztą jak wykonywanie podstawowych zabiegów higienicznych w jamie ustnej. Dostęp do powierzchni zębów w przypadku stałych aparatów jest bowiem ograniczony, przez co trudniej jest oczyścić je w tradycyjny sposób. Istnieje jednak szereg akcesoriów, takich jak chociażby irygator stomatologiczny, które ułatwiają życie użytkownikom takich aparatów. Warto również dodać, że stały aparat na zęby, a zwłaszcza jego założenie i każda aktywacja, może wywoływać u Pacjenta pewien dyskomfort. Ten, może mieć wrażenie ucisku, które na ogół mija po upływie 2-3 dni. Mimo sporej ilości wad, stały aparat ortodontyczny posiada jedną, zdecydowaną przewagę nad aparatem ruchomym. Mianowicie – jeśli już zdecydujemy się na jego założenie, możemy mieć gwarancję, że po 2 latach „udręki” zgryz stanie się idealny, a uśmiech wręcz zniewalający. W przypadku aparatu ruchomego natomiast wszystko zależy od nas – od tego czy jesteśmy zdyscyplinowani i konsekwentni i nosimy go wymagane 16 godzin dziennie.

Retencyjny aparat ortodontyczny

Retencyjny aparat na zęby, zwany również retainerem, to specyficzny typ aparatu, który nie leczy tylko utrwala efekty leczenia. Co to oznacza? Ano to, że retainer zakłada się dopiero po ściągnięciu właściwego aparatu ortodontycznego, który skorygował występującą wadę zgryzu. Warto bowiem wiedzieć, że zęby chcą wówczas „wrócić” na swoje pierwotne miejsca, przez co musimy pomóc im utrzymać się w nowej, prawidłowej pozycji. Retencyjny aparat ortodontyczny zatem „więzi” zęby we wskazanym miejscu, a jego założenie jest nie tylko konieczne, ale i traktowane jako ostatni element leczenia ortodontycznego. Należy także dodać, że aparat retencyjny może występować w dwóch formach. W pierwszej, będącej aparatem stałym, przybiera on postać metalowej szyny retencyjnej przytwierdzanej po wewnętrznej stronie zębów. W drugiej, aparacie ruchomym, występuje jako zakładana na noc płytka retencyjna.
Długość leczenia retainerem średnio wynosi połowę czasu noszenia właściwego aparatu ortodontycznego.

Tradycyjny aparat metalowy czy aparat estetyczny?

Najbardziej klasycznym i najczęściej stosowanym wśród dzieci aparatem stałym jest ligaturowy aparat metalowy. Jego cechą charakterystyczną, dzięki której zresztą zyskał popularność wśród Najmłodszych Pacjentów, są kolorowe gumki (ligatury), które można wymieniać podczas każdej wizyty kontrolnej. Oprócz ligatur, posiada on metalowe łuki oraz zamki, które przykleja się do zewnętrznej powierzchni zębów za pomocą specjalnego i bezpiecznego dla szkliwa kleju stomatologicznego. Warto wiedzieć, że tak naprawdę owe zamki stanowią jedyny stały element aparatu, bowiem zarówno ligatury, jak i łuki są kilkukrotnie wymieniane podczas leczenia ortodontycznego. Tradycyjny aparat metalowy wykonany jest z wysokiej jakości stali nierdzewnej, dzięki czemu charakteryzuje się wyjątkową trwałością. Zawiera jednak w swoim składzie nikiel, dlatego Pacjenci uczuleni na ten pierwiastek powinni zdecydować się na nieco droższy ale nie zawierający tego pierwiastka stały aparat na zęby z tytanu. Oczywiście nie jest żadną tajemnicą, że tradycyjny aparat metalowy rzuca się w oczy, przez co niektóre dzieci, a już zwłaszcza osoby dorosłe, mogą odczuwać pewien dyskomfort. Alternatywę dla tych wszystkich Pacjentów może stanowić niewidoczny, a więc zapewniający większą dyskrecję leczenia stały aparat ortodontyczny estetyczny. Jest on równie skuteczny co stały aparat na zęby, jednak w przeciwieństwie do niego, do wykonania zamków użyto tu nie stali nierdzewnej, lecz mniej dostrzegalnych dla oka materiałów. Na przykład białej, wręcz zlewającej się z kolorem zębów porcelany (aparat porcelanowy) lub przezroczystego szafiru (aparat kryształowy). Wbrew pozorom aparat estetyczny nie jest jednak w całości niewidoczny, bowiem łuk ortodontyczny pozostaje w jego przypadku ten sam – to znaczy z metalu. Należy mieć na uwadze również to, że aparat porcelanowy i każdy inny aparat estetyczny z czasem mogą się lekko przebarwiać. Problem ten dotyczy ligatur, które w wyniku nieodpowiedniej diety (spożywania dużej ilości barwiących pokarmów i napojów – kawy, wina, herbaty, buraków, jagód etc.) mogą stać się bardziej widoczne. Natomiast na porcelanowych i szafirowych zamkach może odkładać się osad, dlatego by zachować doskonały wygląd aparatu estetycznego, należy wyjątkowo dbać o higienę jamy ustnej. Należy również dodać, że aparat ortodontyczny estetyczny (w tym aparat porcelanowy) jest nieco mniej trwały aniżeli aparat metalowy i mniej więcej dwa razy droższy.

Samoligaturujący aparat na zęby

Co ciekawe nie każdy stały aparat ortodontyczny musi posiadać charakterystyczne, najczęściej kolorowe gumki. Istnieją bowiem tzw. aparaty samoligaturujące, w których łuki ortodontyczne (czyli druciki) utrzymują się w zamkach nie dzięki wspomnianym ligaturom, lecz specjalnym aktywnym klapkom. Zamki bez ligatur są nieco mniejsze od standardowych, dzięki czemu osłabieniu ulega nacisk na zęby, a co za tym idzie – zmniejsza się dyskomfort Małego Pacjenta. Ponadto, samoligaturujący aparat ortodontyczny jest znacznie łatwiejszy do utrzymania w czystości i wymaga rzadszych kontroli ortodontycznych. O ile przeciętny Pacjent noszący stały aparat na zęby musi umawiać się na wizytę średnio co 4-6 tygodni, o tyle w przypadku użytkownika aparatu samoligaturującego częstotliwość ta dwukrotnie zmniejsza się (wizyty co 8-12 tygodni). Warto także dodać, że aparat na zęby bez gumek występuje zarówno w wersji z zamkami metalowymi (aparat metalowy), jak i ceramicznymi czy kryształowymi (aparat ortodontyczny estetyczny).

Aparat ortodontyczny lingwalny

Wart uwagi jest również lingwalny stały aparat na zęby. Jest to bowiem specyficzny rodzaj aparatu, który mimo że ma metalowe zamki traktowany jest jako aparat estetyczny. Czemu? Ano temu, że mocowany jest na wewnętrznej stronie zębów, to znaczy po stronie języka. Dzięki temu niezwykłemu umiejscowieniu, lingwalny aparat ortodontyczny estetyczny jest kompletnie niewidoczny nie tylko dla samego Małego Pacjenta, ale i dla jego otoczenia. Niestety na tym kończą się jego zalety. Jest to bowiem aparat drogi (zamki aparatu tworzone są indywidualnie dla każdego użytkownika) i początkowo – znacznie utrudniający mówienie. Ponadto, jego „dyskretna” lokalizacja nie sprzyja codziennej higienie jamy ustnej. Aparatu nie widać, więc ciężko jest go dokładnie wyczyścić.

Czy każdy może nosić aparat na zęby?

Aparat ortodontyczny, jak już wiemy, może być stosowany zarówno u Najmłodszych Pacjentów, jak i u osób dorosłych. A czy są jakieś przeciwwskazania do jego stosowania? A i owszem. Bezwzględnym przeciwwskazaniem do podjęcia leczenia ortodontycznego jest zaawansowana cukrzyca, choroby obniżające odporność organizmu (m. in. białaczka) oraz zaburzenia hormonalne. Ponadto, co istotne, ruchomy aparat czy stały aparat na zęby zakłada się wyłącznie na uzębieniu zdrowym, dlatego pierwszym krokiem ku założeniu aparatu powinno być całkowite wyleczenie wszystkich ubytków próchnicowych w zębach. W przypadku lingwalnego, to znaczy językowego aparatu na zęby, zęby Pacjenta muszą spełniać dodatkowe warunki. Mianowicie muszą być odpowiednio wysokie (tak, aby zamki zmieściły się na ich tylnej powierzchni), a cały łuk zębowy musi być wystarczająco szeroki. Lingwalny aparat ortodontyczny przeciwwskazany jest również w sytuacji, gdy Pacjent posiada problemy z przyzębiem i na ogół nie przywiązuje zbytniej uwagi do codziennej higieny jamy ustnej.

Kiedy należy rozpocząć leczenie ortodontyczne?

Pierwszej oceny zgryzu można dokonać, gdy maluch posiada już pełne uzębienie mleczne, czyli mniej więcej około 3. roku życia. Do wizyty u ortodonty powinny nas wówczas skłonić pewne symptomy, które mogą świadczyć o problemach ze zgryzem. Co? Na przykład, jeżeli Nasza Pociecha oddycha przez usta, bezustannie chodzi z otwartą buzią, nagminnie ssie kciuk i gryzie kredki, zgrzyta zębami, bądź bardzo niewyraźnie mówi. O ewentualnych wadach zgryzu mogą również świadczyć wystające górne przednie zęby, stłoczenia zębowe, duże przerwy między zębami czy wklęsły lub wypukły profil twarzy.
Jeżeli nic takiego nie zaobserwujemy, to z pierwszą wizytą u ortodonty możemy wstrzymać się do momentu, aż u malucha nie zaczną pojawiać się stałe zęby. Dzieje się to około 6-7 roku życia. Jest to czas, w którym najlepiej jest rozpocząć leczenie ortodontyczne, bowiem zgryz dziecka jest wówczas najbardziej plastyczny i podatny na zmiany. Co za tym idzie – efekty leczenia są najlepsze.
Warto również dodać, że o ile aparat ruchomy można zacząć stosować u dziecka od mniej więcej 4. roku życia, o tyle stały aparat na zęby zakłada się Pacjentom, którzy posiadają już prawie wszystkie zęby stałe. Czyli kiedy? Mniej więcej około 13-15 roku życia.

Protezy dziecięce ortodoncja

Będąc przy temacie leczenia ortodontycznego Małych Pacjentów, nie sposób jest nie wspomnieć o protezach dziecięcych. Oczywiście te, nie leczą zgryzu tak jak aparat ortodontyczny, ale pełnią równie istotną rolę. Mianowicie zastępują utracone uzębienie, a zatem pozwalają w pewien sposób odtworzyć naturalne warunki zgryzowe. A po co? Ano po to, że przedwczesna utrata uzębienia może nieść za sobą liczne konsekwencje. Zazwyczaj dochodzi do niej w wyniku zaawansowanej próchnicy (zęba nie da się wyleczyć, więc należy go usunąć) bądź urazów mechanicznych (upadek, uderzenie piłką etc.). Mogłoby się wydawać, że przedwcześnie utracony ząb mleczny nie stanowi żadnego powodu do niepokoju, w końcu po kilku miesiącach czy latach na jego miejscu pojawi się ząb stały. Zasadniczo jest to prawdą, ale musimy pamiętać o kilku rzeczach. Mianowicie mniej zębów wiąże się z niemożnością dokładnego rozdrabniania pokarmów, a więc mogą pojawić się zaburzenia trawienia. Przedwczesna utrata zęba ponadto może wiązać się z seplenieniem, a więc wadami wymowy. I w końcu, przedwcześnie utracony mleczak może zaburzyć wzrost kości szczęki i sprawić, że zęby zaczną się przesuwać, skracając łuk zębowy. Wówczas, może dojść do sytuacji, że w łuku zabraknie miejsca na mające się pojawić zęby stałe. Czy możemy coś z tym zrobić? Jasne. Receptę na to stanowią protezy dziecięce przygotowywane specjalnie pod Małego Pacjenta. Pełnią one rolę „utrzymywacza przestrzeni”, zapobiegają „wędrówkom” wyrzynających się zębów i przywracają prawidłowe funkcje żucia. A co z utratą zęba stałego u dziecka? W tym przypadku, rzeczywiście możemy rozpatrywać to w kategoriach tragedii – ząb przecież choćbyśmy chcieli – nie odrośnie. Oczywiście jest to prawdą. Ale, by uniknąć wszystkich powyższych konsekwencji, ortodonta może go odtworzyć przygotowując specjalną protezę dziecięcą. Natomiast, gdy Nasze Dziecko osiągnie mniej więcej 18-25 lat, protezę tą zastąpi się implantem zębowym.

.

Umów się na konsultację do jednego z naszych lekarzy

Wiemy jak ważne jest zdrowie Twojego dziecka, dlatego zrobimy wszystko aby mu pomóc!